Zaburzenie dwubiegunowe typu ll
Kryteria diagnostyczne 296.89 (F31.81)
W celu ustalenia rozpoznania Zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu ll należy zweryfikować obecność następujących objawów, występującego obecnie lub w przeszlości epizodu hipomaniakalnego oraz następujacych kryteriów dla występującego obecnie lub w przeszłości epizodu Większego zaburzenia depresyjnego:
Epizod hipomaniakalny
A. Odrębny okres nieprawidłowo i trwale wzmożonego ekspansywnego lub drażliwego nastroju oraz, trwający co najmniej 4 dni, obecny przez większość dnia, niemal codziennie.
B. Podczas okresu zakłócenia nastroju i zwiększenia energii lub aktywności utrzymują się co najmniej trzy spośród wymienionych objawów (cztery, jeśli nastrój jest wyłącznie drażliwy), które obrazują zauważalną zmianę w dotychczasowym zachowaniu:
- Przesadna samoocena lub postawa wielkościowa.
- Zmniejszona potrzeba snu (np. osoba czuje się wypoczęta po 3 godzinach snu).
- Rozmowność większa niż zwykle lub przymus mówienia.
- Gonitwa myśli lub subiektywne odczucie, że myśli się ścigają.
- Łatwe rozpraszanie uwagi (tzn. uwaga zbyt łatwo odciągana przez nieistotne bodźce zewnętrzne), zgłaszane lub obserwowane.
- Zwiększenie aktywności skierowanej na cel (społecznej, w pracy lub w szkole, albo seksualnej) lub pobudzenie psychoruchowe.
- Nadmierne zainteresowanie aktywnościami o dużym potencjale wywoływania szkodliwych konsekwencji (np. odnajdywanie przyjemności w niepohamowanych zakupach, nierozważnych kontaktach seksualnych, nierozsądnych inwestycjach).
C. Wystąpienie epizodu jest związane z wyraźną zmianą w zakresie funkcjonowania, niecharakterystycznego dla danej osoby w okresach bezobjawowych.
D. Zakłócenie nastroju i zmiana funkcjonowania są widoczne dla innych.
E. Przebieg epizodu nie jest na tyle ciężki, by powodował znaczne upośledzenie funkcjonowania społecznego lub zawodowego albo zmuszał do hospitalizowania pacjenta. Jeśli występują cechy psychotyczne, epizod taki, z definicji, jest epizodem maniakalnym.
F. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji (np. nadużyciem narkotyków, leków, innym leczeniem) ani innym stanem ogólnomedycznym.
Uwaga: Pełne epizody hipomaniakalne występujące w trakcie terapii depresji (np. podczas farmakoterapii, terapii elektrowstrząsowej), ale utrzymujące się na pełnoobjawowym poziomie po jej zakończeniu są dowodem na wystąpienie epizodu hipomaniakalnego. Mimo to należy pamiętać, że stwierdzenie występowania jednego lub dwóch objawów (zwłaszcza zwiększenie drażliwości, łatwe denerwowanie się, wpadanie w złość po zastosowaniu leczenia przeciwdepresyjnego) nie jest uznawane za wystarczające do ustalenia rozpoznania epizodu hipomaniakalnego, ani nie musi wskazywać na tendencje do występowania zaburzeń nastroju o typie dwubiegunowym.
Epizod Większego zaburzenia depresyjnego
A. Pięć (lub więcej) spośród wymienionych objawów występuje w ciągu tego samego 2-tygodniowego okresu, powodując zmianę w stosunku do dotychczasowego poziomu funkcjonowania. Co najmniej jednym z objawów jest (1) obniżony nastrój lub (2) utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności.
Uwaga: Nie obejmuje objawów, które są wyraźnie spowodowane stanem ogólnomedycznym.
- Obniżony nastrój utrzymujący się przez większą część dnia, prawie każdego dnia, ujawniany albo w postaci subiektywnych skarg (np. poczucie smutku, pustki lub braku nadziei), albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby (np. płaczliwość). (Uwaga: U dzieci i osób dorastających nastrój może być drażliwy.)
- Znaczne zmniejszenie zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności w stosunku do wszystkich lub prawie wszystkich aktywności, utrzymujące się przez większą część dnia, niemal każdego dnia (ujawniane albo w postaci subiektywnych skarg, albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby).
- Znaczący spadek masy ciała, bez rozmyśInego ograniczenia przyjmowanych pokarmów lub zwiększenie masy ciała (np. zmiana przekraczająca 5 proc. masy ciała w ciągu miesiąca) albo zmniejszenie lub zwiększenie apetytu, utrzymujące się prawie każdego dnia (Uwaga: U dzieci należy brać także pod uwagę niepowodzenie w osiągnięciu oczekiwanej masy ciała).
- Bezsenność lub nadmierna senność niemal każdego dnia.
- Pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe niemal każdego dnia (obserwowane przez inne osoby. Nie jedynie subiektywne poczucie pobudzenia lub bycia spowolniałym)
- Zmęczenie lub poczucie braku energii niemal każdego dnia.
- Poczucie braku własnej wartości lub nieadekwatne, nadmierne poczucie winy (może być urojeniowe), występujące niemal każdego dnia (nie zaledwie wyrzuty sumienia lub poczucie winy z powodu bycia chorym).
- Zmniejszona zdolność myślenia lub koncentracji albo brak zdecydowania, utrzymujące się niemal każdego dnia (ujawniane albo w postaci subiektywnych skarg, albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby).
- Nawracające myśli o śmierci (nie tylko lęk przed śmiercią), nawracające mysi samobójcze bez określonego planu działania, próby samobójcze lub określony plan popełnienia samobójstwa.
B. Występowanie objawów powoduje klinicznie istotne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego lub w innym ważnym obszarze.
C. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji ani innym stanem ogólnomedycznym.
Uwaga: Kryteria A-C stanowią o rozpoznaniu epizodu Większego zaburzenia depresyjnego. Uwaga: Odpowiedzią na znaczącą utratę (np. żałoba, ruina finansowa, straty z powodu katastrofy naturalnej, poważna choroba lub niesprawność) może być intensywne poczucie smutku, występowanie ruminacji dotyczących straty, bezsenność, zmniejszenie apetytu i masy ciała, opisane w kryterium A, co może przypominać objawy epizodu depresyjnego. Choć objawy te mogą być zrozumiałe lub uznane za adekwatne w stosunku do poniesionej straty, poza uwzględnieniem odpowiedzi na tę stratę, należy rozważyć wystąpienie epizodu Większego zaburzenia depresyjnego. Podjęcie tej decyzji diagnostycznej niewątpliwie wymaga dokonania oceny klinicznej na podstawie wywiadu chorobowego oraz z uwzględnieniem norm kulturowych, określających sposób wyrażania cierpienia w kontekście utraty².
²W rozróżnieniu między żałobą a epizodem depresji przydatne bywa postrzeganie żałoby jako stanu, w którym dominującymi uczuciami są poczucie pustki i straty, natomiast w przypadku epizodu depresyjnego utrzymuje się obniżony nastrój oraz niezdolność do oczekiwania na radosne lub przyjemne wydarzenia. Intensywność dysforii w przebiegu żałoby zwykle słabnie w ciągu dni lub tygodni i przebiega falowo, tzw. przypływ żalu. Fale te zwykle wiążą się z myślami lub wspomnieniami o osobie, która odeszła. Obniżenie nastroju w przebiegu epizodu depresyjnego jest bardziej trwałe i nie związane z żadną określoną myślą lub zajęciem. Ból po utracie może się wiązać z pozytywnymi uczuciami i wesołością, co nie jest charakterystyczne dla poczucia dominującego nieszczęścia i cierpienia, występujących w przebiegu epizodu depresyjnego. Na treść myśli w okresie żałoby składają się głównie rozważania i wspomnienia dotyczące osoby, która odeszła, a nie samokrytyczne lub pesymistyczne ruminacje, obserwowane w trakcie epizodów depresji. W żałobie poczucie własnej wartości jest zwykle zachowane na dotychczasowym poziomie, natomiast w przebiegu epizodu depresyjnego powszechne jest poczucie niskiej wartości i odraza do samego siebie. Jeśli w przebiegu żałoby pojawia się myśl pomniejszająca wartość danej osoby, to zwykle dotyczy ona dostrzeżonych zaniedbań wobec osoby, która odeszła (np. zbyt rzadkich odwiedzin, nie mówienie osobie, która odeszła, jak bardzo on/ona jest kochana). Jeśli osoba dotknięta żałobą myśli o śmierci lub umieraniu, to myśli te skupiają się wokół tematu odchodzenia i możliwości “dołączenia” do zmarłej osoby. W przypadku epizodu depresyjnego dana osoba koncentruje myśli wokół konieczności zakończenia życia z powodu poczucia niskiej wartości, niechęci do życia lub nieradzenia sobie z cierpieniem w okresie depresji.
Zaburzenie (afektywne) dwubiegunowe typu ll
- Spełnione są kryteria dla co najmniej jednego epizodu hipomaniakalnego (Kryteria A-F zamieszczone powyżej jako kryteria “Epizodu hipomaniakalnego”) i co najmniej jednego epizodu Większego zaburzenia depresyjnego (Kryteria A-C zamieszczone powyżej jako kryteria “Większego zaburzenia depresyjnego”).
- Dotychczas nigdy nie wystąpił epizod maniakalny.
- Wystąpienie Epizodu hipomaniakalnego oraz epizodu (epizodów) Większego zaburzenia depresyjnego nie może zostać lepiej wyjaśnione występowaniem Zaburzenia schizoafektywnego, Schizofrenii, Zaburzenia schizofrenoformicznego, Zaburzenia urojeniowego albo innego Określonego lub Nieokreślonego zaburzenia ze spektrum schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych.
- Występowanie objawów depresyjnych lub nieprzewidywalność spowodowana okresami depresji i hipomanii występującymi z dużą zmiennością powodują znaczące klinicznie cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania w sferze społecznej, zawodowej i innych ważnych obszarach.
Kody i zasady zapisywania
Zaburzenie (afektywne) dwubiegunowe typu ll oznaczane jest wyłącznie jednym kodem: 296.89 (31.81). Status zaburzenia, z uwzględnieniem uszczegółowień dotyczących ciężkości, obecności objawów psychotycznych, przebiegu u innych nie może zostać zakodowany, jednak powinien zostać opisany (np. 296.89 [F31.81] Zaburzenie (afektywne) dwubiegunowe typu ll, obecnie epizod depresyjny, w częściowej remisji).
Należy określić obecny lub ostatni epizod:
Hipomaniakalny
Depresyjny
Należy określić, czy:
Z niepokojem
Z objawami mieszanymi
Z szybką zmianą faz (rapid cycling)
Z objawami psychotycznymi zgodnymi z nastrojem
Z objawami psychotycznymi niezgodnymi z nastrojem
Z katatonią (należy stosować dodatkowy kod 293.89 [F06.1])
Z początkiem w okresie okołoporodowym
Z przebiegiem sezonowym: dotyczy wyłącznie przebiegu występowania epizodów Większego zaburzenia depresyjnego
Należy określić przebieg, jeśli obecny epizod nie spełnia pełnych kryteriów:
W częściowej remisji
W pełnej remisji
Należy uwzględnić aktualne uszczegółowienie ciężkości, jeśli obecny epizod spełnia pełne kryteria:
Łagodne
Umiarkowane
Ciężkie